Dit jaar is het precies vijfhonderd jaar geleden dat Jacob van Liesvelt een boek uitbracht met de simpele titel Dat oude ende dat nieuwe testament. Met deze allereerste complete Nederlandstalige Bijbeluitgave reageerde de Antwerpse drukker en uitgever op de groeiende behoefte in de Lage Landen om de Bijbelse boodschap in de eigen moedertaal uit te dragen. Wat waren Van Liesvelts motieven, en hoe is het hem vergaan?
De brontekst voor Jacob van Liesvelts Bijbelvertaling uit 1526 was de Duitse Bijbelvertaling van Maarten Luther, de kerkhervormer die in 1517 met 95 stellingen over wantoestanden in de Rooms-Katholieke Kerk het startschot had gegeven voor de Reformatie. Luther zette zich aan een nieuwe Duitse Bijbelvertaling, zodat zo veel mogelijk gelovigen de tekst konden begrijpen en zelf lezen. Zijn vertaling van het Nieuwe Testament verscheen in 1521 en die van het Oude Testament in delen tot 1532.
Het gebed is de weg om je over te geven aan Gods plan en leiding
Nederduitse volkstaal
De vertaling was gebaseerd op de brontalen Hebreeuws en Grieks, en niet, zoals eerdere vertalingen, op de Latijnse Vulgaat. Om de Bijbel voor het hele volk – voor alle Duitstaligen – begrijpelijk te maken, schreef Luther de vertaling in het Hoogduits, maar voegde hij waar mogelijk of nodig ook geschikte woorden toe uit de Nederduitse volkstaal. Ook introduceerde hij nieuwe woorden. Zijn Bijbelvertaling gaf de aanzet tot het ontstaan van het Standaardduits en leverde Luther het epitheton ‘schepper van de Duitse standaardtaal’ op.
Luthers reformatorische ideeën vonden ook aanhangers in de Lage Landen. Al in 1522-1523 publiceerde Jacob van Liesvelt gedeeltelijke Nederlandse vertalingen van Luthers Nieuwe Testament, maar in 1526 durfde hij het als eerste Nederlandse uitgever aan om een complete Bijbelvertaling te publiceren van maar liefst 658 folia met 65 houtsneden: een buitengewoon dure onderneming. Het Nieuwe Testament was gebaseerd op de Lutherbijbel. Het Oude Testament ging deels terug op de Lutherbijbel, maar was daarnaast – omdat die nog niet gereed was – ook gebaseerd op eerdere, Nederlandstalige en anderstalige Bijbeledities. Deze uitgave staat inmiddels bekend als de Liesveltbijbel.
Spin in het web
Wie was deze Antwerpse drukker en uitgever Jacob van Liesvelt (rond 1490-1545)? In 1513 was hij begonnen als zelfstandig uitgever, ongetwijfeld geïnspireerd door zijn vader, die ook als zodanig werkzaam was. In de eerste helft van de zestiende eeuw was de uitgeefwereld booming business, met name in de metropool Antwerpen. De 66 Antwerpse boekdrukkers namen met 2254 edities 55 procent van de totale boekproductie in de Nederlanden voor hun rekening. Voor ruim de helft bestond deze boekproductie uit theologische werken.
"*" geeft vereiste velden aan