Column Mariëtta van der Tol
Een melodie van hoop
Een van mijn favoriete herinneringen aan mijn tijd in Amerika waren de lessen van de jurist Albie Sachs aan Yale Law School. Wat was ik benieuwd naar wat deze wereldberoemde jurist wist over de relatie tussen recht, rede en rechtvaardigheidsgevoel.
Albie Sachs werd voor de Tweede Wereldoorlog geboren in Zuid- Afrika uit Baltisch-Joodse ouders. Zij waren in 1914 als kind uit Rusland gevlucht vanwege pogroms. Net als zijn ouders werd Albie Sachs actief in de anti-apartheidsbeweging. Hij bekocht dat met gevangenschap en psychische marteling, en overleefde een bomaanslag. Hij verloor daarbij een onderarm en het zicht aan een oog. Tijdens de laatste les ging hij neuriën. Het was een melodie die mensen naar elkaar neurieden en floten in de gevangenis: de Symfonie van de Nieuwe Wereld, geschreven in de VS door de Tsjechische componist Antonín Dvořák. Een lied van hoop. Sachs werd in 1994 een van de rechters van het Grondwettelijk Hof van Zuid-Afrika. Samen met de Canadese hoogste rechters, zou dit Hof internationaal toonaangevend worden op het gebied van de bescherming van mensenrechten. Tegelijk droeg hun invloed bij aan de groeiende achterdocht onder conservatieven die vonden dat ‘het Westen’ veel te liberaal werd.
Ook nu gaat de wereld een tijd in van onzekerheid, spanning, en misschien zelfs oorlog
Die kritiek horen we nog terug in het Verenigd Koninkrijk, waar de partij van Nigel Farage af wil van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Of in de VS, waar best veel evangelicalen blij zijn met de door Trump aangestelde rechters. Het juridisch activisme was nooit alleen maar een ‘links’ ding, ‘rechts’ deed en doet er net zo graag aan mee: het zoeken naar juridische kronkelweggetjes als je in het parlement je zin niet kunt krijgen. Maar Sachs vond dat rechters zich moesten inzetten voor de menselijke waardigheid.
Destijds was ik wat sceptisch over het idee van activistische rechters – en dat ben ik nog. Toch denk ik dat in zijn tijd en context bekeken, de bijdrage van Sachs gekenmerkt werd door moed en toewijding. Ik krijg daar steeds meer respect voor, zeker nu de democratie in de wereld en de internationale rechtsorde onder druk komen te staan. Pas kwam Dvořáks melodie ineens bij me op toen ik ’s avonds na mijn Bach-routine nog even vrij improviseerde op de piano. Daarna moest ik er even over nadenken. Ook nu gaat de wereld een tijd in van onzekerheid, spanning, en misschien zelfs oorlog. Een tijd waarin we moeten vasthouden aan hoop. Zonder dat ik het besefte, had ik Dvořáks melodie meegenomen als een moreel symbool van die hoop. ■